Τουρκικές Τηλεοπτικές Σειρές: Ένα παράδειγμα πολιτικής ήπιας δυνάμεως

 Τουρκικές Τηλεοπτικές Σειρές:

Ένα παράδειγμα πολιτικής ήπιας δυνάμεως
 
Δρ.Ανδρέας Ζαχαριάδης, 13 Μαΐου 2013
 
Το ζήτημα της πολιτικής ήπιας δυνάμεως που θέτει το παράθεμα εισάγει μια πολύ σημαντική παράμετρο με την οποία θα άξιζε να ασχοληθεί κανείς εάν θελήσει να εξετάσει την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας σήμερα. Η ήπια δύναμη (soft power) είναι ένας όρος που αναπτύχθηκε από τον Joseph Nye[1] προκειμένου να περιγράψει την ικανότητα μιας κοινωνικής οντότητας να ελκύσει την εύνοια μιας άλλης χωρίς τη χρήση οικονομικής επιρροής ή την άσκηση βίας.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει[2] «Μια χώρα μπορεί να αποκτήσει τα αποτελέσματα που θέλει στην παγκόσμια πολιτική επειδή οι άλλες χώρες - θαυμάζοντας τις αξίες της, μιμούμενοι το παράδειγμά της, φιλοδοξώντας να το φτάσουν στο επίπεδο της ευημερίας και της απήχησής της - θέλουν να ακολουθήσουν αυτή την άποψη. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, είναι επίσης σημαντικό να καθορίζει την ημερήσια διάταξη και να προσελκύει τους άλλους σε επίπεδο παγκόσμιας πολιτικής, και όχι μόνο για να τους αναγκάσει να αλλάξει με την απειλή στρατιωτικής βίας ή οικονομικές κυρώσεις.  Αυτή είναι η πολιτική ήπιας δυνάμεως: να κάνει τους άλλους να θέλουν τα αποτελέσματα που θέλει αυτός που την ασκεί». Στον δε διαχωρισμό του είδους της διπλωματίας, όπου η εξωτερική πολιτική διακρίνεται[3] στην διακυβερνητική πολιτική (Government to Government), την από κυβέρνηση σε πληθυσμό (Government to Public) και την δικοινοτική διπλωματία (Public to Public), η πολιτική ήπιας δυνάμεως θεωρείται ως δικοινοτική διπλωματία (P2P). Είναι όμως έτσι;
            Στην περίπτωση τουλάχιστον της Τουρκίας τα πράγματα φαίνεται να διαφοροποιούνται. Η υπεράσπιση της παρουσίας των σειρών αυτών στο εξωτερικό,  ως τμήμα της κυβερνητικής εξωτερικής πολιτικής της χώρας, (για παράδειγμα βλ. δηλώσεις του υπουργού πολιτισμού Abdourrahman Arici[4],[5]), καθώς και η θεώρηση διάσταση της εξωτερικής πολιτικής της χώρας από τον Οργανισμό Διεθνούς Στρατηγικής Έρευνας (USAK)[6], δεν επιτρέπει παρά να θεωρήσουμε πως για το τουρκικό παράδειγμα η πολιτική ήπιας ισχύος αποτελεί μέρος της διπλωματίας που αναπτύσσεται από την κυβέρνηση (της Τουρκίας) προς τον πληθυσμό (των άλλων χωρών) (G2P). Σύμφωνα δε με την İrfan Şahin παραγωγό της Doğan TV, η Τουρκία σε ένα πρώτο στάδιο πλήρωνε προκειμένου να προβάλλονται οι σειρές της χώρας[7].
            Οι τουρκικές σειρές εξάγονται σε δύο κυρίως περιοχές: στη μέση ανατολή και τα βαλκάνια. Ο τρόπος μετάδοσης των σειρών αυτών διαφέρει μεταξύ των δύο αυτών γεωγραφικών περιοχών καθώς διαφέρει η σκοπιμότητα προβολής των σειρών αυτών. Στη μέση ανατολή οι τουρκικές σειρές προβάλλονται ντουμπλαρισμένες στην αραβική γλώσσα[8]. Ο κεντρικός στόχος της προβολής των τουρκικών σειρών στη μέση ανατολή είναι η προβολή ενός επιτυχημένου μοντέλου εκκοσμικευμένου ισλαμισμού. Μέσω της φωνητικής μεταγλώττισης (ντουμπλάρισμα) των σειρών οι Άραβες τηλεθεατές νιώθουν πως το τουρκικό παράδειγμα, είναι οικείο. Η γλώσσα είναι η καθομιλούμενη, ενώ η δομή της οικογένειας, όπως λ.χ. της θέσης που κατέχει ο σοφός-γέροντας αρχηγός της φαμίλιας, ταυτίζεται με την αραβική οικογενειακή δομή[9],[10]. Παράλληλα όμως εισάγεται και το στοιχείο της εκκοσμίκευσης. Η Τουρκία, μέσω των σειρών της, ακτινοβολεί ένα πρότυπο οικονομικής ευμάρειας, όπου η δημοκρατία συμβιώνει αρμονικά με την μουσουλμανική θρησκεία. Η κοινωνιολόγος Hülya Uğur Tannöver[11] επισημαίνει πως «Μέχρι τώρα, τα μη-δικτατορικά καθεστώτα ήταν μη δημοφιλή στις μουσουλμανικές κοινωνίες. Μετά την πτώση των τυραννικών καθεστώτων, αναζητούν ένα πολιτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό μοντέλο που να ομοιάζει αλλά και να διαφέρει από το οικείο. Οι άνθρωποι σ’ αυτήν την περιοχή χρειάζονταν αλλά και αρέσκονταν στο είδος των ιστοριών που προβάλλονται μέσω των τουρκικών τηλεοπτικών σειρών, γι’ αυτό και τις αποδεχτήκαν». Σύμφωνα όμως με τη Lisa Anderson[12], πρόεδρο του Αμερικανικού Πανεπιστημίου στο Κάιρο κάτι τέτοιο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί καθώς οι πολιτισμική απόσταση μεταξύ των αραβικών χωρών και της μετακεμαλικής Τουρκίας είναι τέτοια που δεν μπορεί να γεφυρωθεί. Η Anderson θεωρεί πως αυτό που θα συμβεί είναι η επιλογή στοιχείων του τουρκικού πολιτισμού, όπως αυτό προβάλλεται από τις σειρές, που θα ενσωματωθούν στον αραβικό τρόπο σκέψης.
Μία ακόμα σημαντική διάσταση που προκύπτει από την προβολή των τουρκικών σειρών σχετίζεται με την αντι-ισραηλινό προφίλ της Τουρκίας στον αραβικό κόσμο. Στη σειρά «Η κοιλάδα των λύκων» ο ήρωας είναι ένας πράκτορας του παλαιστινιακού αγώνα που πολεμάει το Ισραήλ. Η σειρά έχει πολύ μεγάλη απήχηση και φαίνεται πως βοηθάει την Τουρκία στη διεύρυνση της επιρροής της στον αραβικό κόσμο[13],[14].
Η βαλκανική αποτελεί έναν χώρο στον οποίο η Τουρκία φαίνεται να θέλει να έχει ενεργό και καθοριστικό ρόλο[15]. Στο χώρο των Βαλκανίων οι τουρκικές σειρές οι σειρές δεν προβάλλονται ντουμπλαρισμένες αλλ’ αντιθέτως θεωρείται σημαντικό να προβάλλονται στην τουρκική γλώσσα. Μέσω της προβολής των σειρών στη τουρκική γλώσσα, η Τουρκία προσπαθεί να δημιουργήσει φιλοτουρκικό έρεισμα στη βαλκανική χερσόνησο[16]. Η διάδοση της τουρκικής γλώσσας και της τουρκικής παιδείας φαίνεται να αποτελεί κεντρική παράμετρο της εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας[17] γεγονός που επισημαίνεται από τη βαρύτητα που δίδεται στις κυβερνητικές μετρήσεις για τον αριθμό των ανθρώπων που λαμβάνουν την τουρκική παιδεία[18].
Τέλος, μια ακόμη παράμετρος που σχετίζεται άμεσα με την πολιτική ήπιας δύναμης είναι η νέο-οθωμανική ιδεολογία[19]. Οι σειρές «Μια φορά κι έναν καιρό ανταρσία στην Οθωμανική αυτοκρατορία» με θέμα την εξέγερση τον 18ο αιώνα κατά του σουλτάνου Ahmet Khan III, «Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής» με θέμα το σουλτάνο Σουλεϊμάν και τις ερωτικές και πολεμικές του περιπέτειες το 16ο αιώνα και η ταινία «Νίκη 1453» με θέμα την άλωση της Πόλης φαίνεται πως ενδυναμώνουν το φρόνημα των Τούρκων ενώ ξαναγράφουν την ιστορία της οσμανικής περιόδου υπογραμμίζοντας τη δυναμική της ‘Τουρκίας’ να αποτελέσει τη μόνη και αδιαμφισβήτητη δύναμη στον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Χαρακτηριστικές ήταν οι αντιδράσεις των Τούρκων μετά τη προβολή της ταινίας «Νίκη 1453» όπου έβγαιναν από τους κινηματογράφους φωνάζοντας «ο Θεός είναι μεγάλος»[20]. Ο υπουργός εξωτερικών της Τουρκίας επίσης σε δήλωσή του το 2009[21] σημείωσε πως «Οι αιώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στη βαλκανική ήταν επιτυχημένοι. Τώρα χρειάζεται να το ανακαλύψουμε ξανά αυτό. Η Τουρκία επέστρεψε». Σε ένα τέτοιο πλαίσιο οι τουρκική παρουσία σε κάθε σπίτι της βαλκανικής αλλά και του χώρου της ανατολικής μεσογείου καθίσταται μάλλον επιτακτική. Σύμφωνα δε με τον υπουργό πολιτισμού Abdourrahman Arici[22] «Με τις τηλεοπτικές σειρές μπαίνουμε σε κάθε σπίτι και διαδίδουμε τον τουρκικό πολιτισμό». Τίθεται όμως καίριο το ερώτημα: Ποιά είναι η απήχηση των τουρκικών σειρών στον πληθυσμό στους οποίους προβάλλεται;
Στις χώρες της βαλκανικής, παρά το γεγονός πως ιστορικά βρίσκονταν σε σύγκρουση με την Τουρκία, και ιδίως οι χριστιανικές χώρες, οι σειρές φαίνεται να σημειώνουν υψηλά νούμερα τηλεθέασης[23]. Η Ελλάδα δεν φαίνεται να αποτελεί εξαίρεση σε αυτό[24] παρά το γεγονός πως η Τουρκία αμφισβητούσε και αμφισβητεί την εθνική της κυριαρχία. Ως προς τον αραβικό κόσμο, οι σειρές παρακολουθούνται από ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού (Η σειρά Gümüş παρακολουθείται από 85 εκατομμύρια τηλεθεατές και η σειρά Ihlamurlar Altında από 67 εκατομμύρια)[25]. Συγκεκριμένα τουρκικές σειρές στο Ιράκ αγγίζουν το 89% της τηλεθέασης και στη Συρία το 85%[26]. Η Τουρκία σήμερα εξάγει 50 σειρές σε πάνω από 70 χώρες. Κάθε επεισόδιο πωλείται πάνω από 100.000 δολάρια. Οι σειρές όμως έχουν ευνοήσει και την ανάπτυξη του τουρισμού με τη δημιουργία πακέτων ξεναγήσεων στα μέρη όπου γίνονται τα γυρίσματα των σειρών[27]. Από το 2009 στο 2010 αυξήθηκαν οι τουρίστες κατά 32% από την Ιορδανία, 59% από τη Σαουδική Αραβία, 88% από το Λίβανο και 133% από τη Συρία[28].
Από τα παραπάνω μπορεί να συμπεράνει κανείς πως το ζήτημα των τουρκικών σειρών δεν είναι ούτε ένα τυχαίο ούτε ένα απλό ζήτημα. Είναι μέρος της τουρκικής διπλωματίας και εισάγει καίρια το ζήτημα της σημαντικότητας της πολιτιστικής διπλωματίας στις διεθνές σχέσεις. Η Τουρκία σκοπεύει να παίξει κεντρικό ρόλο στον ευρύτερο χώρο της ανατολικής μεσογείου και για να το πετύχει αυτό χρειάζεται να προσελκύσει με το μέρος της τους λαούς των χωρών αυτών. Μολονότι οι μουσουλμανικές χώρες της ανατολικής μεσογείου έχουν τυραννικά καθεστώτα εντούτοις η σταθερότητα και η ασφάλεια που απαιτεί το μακρόπνοο σχέδιο της κυριαρχίας σε ένα τόσο μεγάλο γεωγραφικό χώρο, απαιτεί τη ‘συναίνεση’ σε ιδεολογικό επίπεδο των κυριαρχούμενων. Η Τουρκία με την μέχρι πρότινος φιλο-ισραηλινή και φιλο-αμερικάνικη πολιτική της και την κεμαλικά θεσμοθετημένη μη μουσουλμανική δομή της, ήταν ιδιαίτερα αντιπαθής στον αραβικό κόσμο. Για να φτάσουν στο σημείο μέλη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας να φωνάζουν Αίγυπτο «Η ώρα του Αιγύπτιου Erdoğan έρχεται» σημαίνει πως πολλά έχουν αλλάξει. Ο Erdoğan ήδη από την αρχή της εκλογής του φρόντισε να δώσει το μουσουλμανικό του στίγμα, μεταθέτοντας το κέντρο βάρους από την κεμαλικά στρατιωτική Άγκυρα στη ‘σουλτανική’ Κωνσταντινούπολη. Η αλλαγή όμως αυτή θα είχε νόημα μόνο εάν συνοδευόταν και από ένα μηχανισμό προβολής της νέας τουρκικής εικόνας. Αυτόν τον ρόλο διαδραμάτισαν και διαδραματίζουν οι τουρκικές σειρές. Ο νέο-οθωμανισμός εκφράζεται λαμπρά μέσα από την προβολή του νέου τουρκικού πολιτισμού. Ο Τούρκος είναι κοσμοπολίτης στην δημόσια ζωή, με εκσυγχρονισμένα νοσοκομεία και πλούσια καζίνο, αλλά στο σπίτι του διατηρούνται οι μουσουλμανικές αξίες. Οι σειρές αυτές δίνουν στα υποψήφια μέλη της την αίσθηση σταθερότητας για τη νέα οθωμανική αυτοκρατορία πως το τουρκικό παράδειγμα μπορεί να τα συνδυάσει όλα ακτινοβολώντας οικονομική ευμάρεια που αναγκάζει τους αντιπάλους της να σέβονται ή να υποτάσσονται. Η δημιουργία ενός γιγαντιαίου τζαμιού στον λόφο  Çamlıca στην Κωνσταντινούπολη εισάγει και σε συμβολικό επίπεδο αυτό που προετοίμαζαν οι τουρκικές σειρές τόσο καιρό: Την ενθρόνιση ενός νέου ‘μεγαλοπρεπούς’ σουλτάνου.

Ο Ανδρέας Ζαχαριάδης είναι διδάκτορας Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας του τμήματος Ψυχολογίας, Παντείου Πανεπιστημίου. Κατέχει πτυχίο Κοινωνιολογίας, καθώς και πτυχίο Ψυχολογίας από το ίδιο πανεπιστήμιο. Αυτό το διάστημα είναι ερευνητής στο Ευρωπαϊκό πρόγραμμα MYPLACE (Memory, Youth, Political Legacy And Civic Engagement).


[1] Nye, J. (1990). Bound to Lead: The Changing Nature of American Power. New York: Basic Books.
[2] Nye, J. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs.
[3] Snow, N. (2009). Rethinking Public Diplomacy. In: Snow N., Taylor, P. M., Routledge Handbook of Public Diplomacy, New York: Routledge
[4] Σολομού, Ε. (2012). Κυνική ομολογία υπουργού της Τουρκίας για το σίριαλ, Espresso, http://www.espressonews.gr/default.asp?pid=79&catID=1&artID=1581005 5/11/2012
[5] Dabilis, A. (2012). Turkish TV Series’ Success in Greece Spread. Greek reporter, http://greece.greekreporter.com/2012/10/14/turkish-tv-series-success-in-... 14/10/2012
[6] Sanberk, O. (2012). How strong is Turkey in the middle East. The journal of Turkish weekly, 3621, 9/5/2012.
 
[7] Euronews report, (2012). Turkish TV – a device for social change in the Arab world?, Euronews, http://www.euronews.com/2012/06/29/turkish-tv-a-device-for-social-change... 29/06/2012.
[8] Buccianti, A. (2010). Dubbed Turkish soap operas conquering Arab world: social liberation or cultural alienation? Arab Media & Society, 10, http://www.arabmediasociety.com/articles/downloads/ 20100330130359_Buccianti_-_for_PDF.pdf
[9] Στο ίδιο
[10] Uluyağcı, C., Ünlü, S. & Uzoğlu Bayçu, S. (2011). A Semiotic Analysis of Location in TV Series and Their Cultural Indicators: The Case of Canım Ailem. Global media Journal: Turkish Edition, 2(3), 115-124.
[11] Euronews report, 2012, ό.π.
[12] Yinanç, B. (2012). Turkey enjoys ‘soft power’ in Arab countries. Hürriyet Daily News, http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-enjoys-soft-power-in-arab-countries. aspx?pageID=238&nid=18384, 14/04/2012
 
[13] Euronews report, 2012, ό.π.
[14] Ülgen, S. (2011). Testing Turkey’s Influence. The global think tank, Carnegie endowment for international peace,  http://carnegieendowment.org/2011/09/28/ testing-turkey-s-influence/8kij, 28/09/2011.
[15] Djurkovic, M. (2012). Турска и ми (Η Τουρκία κι εμείς). Politika, http://www.politika.rs/pogledi/ Missa-Djurkovich/Turska-i-mi-Misa-Djurkovic.sr.html, 09/08/2012
[16] Όπως δηλώνεται ρητά από το κέντρο Τουρκικού πολιτισμού στο Σαράγιεβο “Υunus Εmre Turkish Cultural Centre Sarajevo” http://yunusemreenstitusu.org/bosnia/index.php?lang=en&page= 10&anIIcat_2=0&anIIitm_2=44
[17] Σολομού, 2012, ό.π.
[18] Sanberk, 2012, ό.π.
[19] Taspinar, Ö. (2008) Turkey’s Middle East Policies. Between Neo-Ottomanism and Kemalism, Carnegie Papers, Carnegie Endowment for International Peace, http://carnegieendowment.org/files/ cmec10_taspinar_final.pdf
[20] Bilefsky, D. (2012). As if the Ottoman Period Never Ended, New York Times, http://www.nytimes. com/2012 /10/30/movies/in-turkey-ottoman-nostalgia-returns.html?pagewanted=all, 29/10/2012
[21] Stojanovic, D. (2011). Turkish economic activity in Balkans signal a comeback, Hurriyet daily news, http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=turkish-econo..., 14/03/2012
[22] Dabilis, 2012, ό.π.
[23] Tomic, D. (2011). The 1001 Episodes: A Diplomatic Perspective to Turkish TV Series in the Western Balkans, Institude for Cultural Diplomacy, Conference: The EU as a global actor, http://www.culturaldiplomacy.org/culturaldiplomacynews/participant-papers/eu/Djordje-Tomic-The-1001-Episodes-A-Diplomatic-Perspective-to-Turkish-TV-Series-in-the-Western-Balkans.pdf
[24] Σολομού, 2012, ό.π.
[25] Sanberk, 2012, ό.π.
[26] ‘Turkey’s cultural influence is also increasing in Middle East’ http://todayszaman.com/newsDetai l_getNewsById.action;jsessionid=A859573770B11D763EFF77D4D15928B3?newsId=234290, 03/02/2011
[27] Euronews, 2012, ό.π.
[28] Sanberk, 2012, ό.π
 
Βιβλιογραφία-Ιστογραφία
 
Σολομού, Ε. (2012). Κυνική ομολογία υπουργού της Τουρκίας για το σίριαλ, Espresso, http://www.espressonews.gr/default.asp?pid=79&catID=1&artID=1581005 5/11/2012
 
Bilefsky, D. (2012). As if the Ottoman Period Never Ended, New York Times, http://www.nytimes.com/2012/10/30/movies/in-turkey-ottoman-nostalgia-ret..., 29/10/2012
 
Buccianti, A. (2010). Dubbed Turkish soap operas conquering Arab world: social liberation or cultural alienation? Arab Media & Society, 10, http://www.arabmediasociety.com/articles/downloads/20100330130359_Buccianti_-_for_PDF.pdf
 
Dabilis, A. (2012). Turkish TV Series’ Success in Greece Spread. Greek reporter, http://greece.greekreporter.com/2012/10/14/turkish-tv-series-success-in-... 14/10/2012
 
Euronews report, (2012). Turkish TV – a device for social change in the Arab world?, Euronews, http://www.euronews.com/2012/06/29/turkish-tv-a-device-for-social-change... 29/06/2012.
 
Nye, J. (1990). Bound to Lead: The Changing Nature of American Power. New York: Basic Books.
 
Nye, J. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs.
 
Sanberk, O. (2012). How strong is Turkey in the middle East. The journal of Turkish weekly, 3621, 9/5/2012.
 
Snow, N. (2009). Rethinking Public Diplomacy. In: Snow N., Taylor, P. M., Routledge Handbook of Public Diplomacy, New York: Routledge
 
Stojanovic, D. (2011). Turkish economic activity in Balkans signal a comeback, Hurriyet daily news, http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n= turkish-economic-activity-in-balkans-signal-a-comeback-2011-03-14, 14/03/2012
 
Taspinar, Ö. (2008) Turkey’s Middle East Policies. Between Neo-Ottomanism and Kemalism, Carnegie Papers, Carnegie Endowment for International Peace, http://carnegieendowment.org/files/ cmec10_taspinar_final.pdf
 
Tomic, D. (2011). The 1001 Episodes: A Diplomatic Perspective to Turkish TV Series in the Western Balkans, Institude for Cultural Diplomacy, Conference: The EU as a global actor, http://www.culturaldiplomacy.org/culturaldiplomacynews/ participant-papers/eu/Djordje-Tomic-The-1001-Episodes-A-Diplomatic-Perspective-to-Turkish-TV-Series-in-the-Western-Balkans.pdf
 
Ülgen, S. (2011). Testing Turkey’s Influence. The global think tank, Carnegie endowment for international peace,  http://carnegieendowment.org/2011/09/28/ testing-turkey-s-influence/8kij, 28/09/2011.
 
Uluyağcı, C., Ünlü, S. & Uzoğlu Bayçu, S. (2011). A Semiotic Analysis of Location in TV Series and Their Cultural Indicators: The Case of Canım Ailem. Global media Journal: Turkish Edition, 2(3), 115-124.
 
Yinanç, B. (2012). Turkey enjoys ‘soft power’ in Arab countries. Hürriyet Daily News, http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-enjoys-soft-power-in-arab-countries. aspx?pageID=238&nid=18384, 14/04/2012