Συρία: Νικητές και Ηττημένοι

Της Ειρήνης Χριστοδουλάκη
Ερευνήτριας Κέντρου Ανατολικών Σπουδών

Από το Μάρτιο του 2011,όταν και το κύμα της «αραβικής άνοιξης» «έφτασε» στη Συρία η χώρα βρίσκεται στη δίνη ενός τρομερού εμφυλίου πολέμου. Με την κρίση στην Συρία να μην έχει τερματιστεί ακόμα αλλά να πηγαίνει είτε σε ένα τέλος με την αποχώρηση του Assad μετά τις εκλογές που προβλέπονται από την Συμφωνία της Βιέννης [1], είτε σε έναν τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο αν τα εμπλεκόμενα μέρη δεν επιδείξουν την ανάλογη πολιτική ωριμότητα, το παρόν κείμενο αποτελεί μια προσπάθεια απεικόνισης των νικητών και ηττημένων στην υπόθεση της Συρίας μέχρι τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, χωρίς να προβαίνει σε εξαντλητική αναφορά στα εμπλεκόμενα μέρη. Το κείμενο αναφέρεται στους άμεσα εμπλεκόμενους στον εμφύλιο της Συρίας.

 

Ξεκάθαρος νικητής είναι το καθεστώς Assad. Στην αρχή της σύγκρουσης το 2011 όλοι πίστευαν πως ο Πρόεδρος Assad θα αποχωρούσε γρήγορα από την εξουσία της χώρας. Το γεγονός πως σήμερα, τέσσερα χρόνια μετά τις πρώτες διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος, ο Assad βρίσκεται ακόμα στην εξουσία αποτελεί σαφή απόδειξη της νίκης του.

Έστω της μη ήττας του, καθώς το καθεστώς καταφέρνει και επιβιώνει παρά τις όποιες απώλειες έχει. Το καθεστώς Assad επιβίωσε παρά τις πιέσεις που ασκήθηκαν από τη συριακή αντιπολίτευση, τις Η.Π.Α, χώρες της Ε.Ε., τους Σαουδάραβες, την Τουρκία και τους άλλους εμπλεκόμενους. Η επιβίωση του καθεστώτος, παρά την πολεμική κλιμάκωση στην χώρα και τις καταγγελίες για ακρότητες κατά τη διεξαγωγή του πολέμου και από τις δύο πλευρές, αποτελεί νίκη για τον Πρόεδρο Assad.

Στους νικητές μπορούμε να εντάξουμε και το Ισραήλ. Το καθεστώς Assad ίσως ποτέ να μην ήταν πραγματική απειλή για το κράτος του Ισραήλ, αλλά ακόμα και αν θεωρούνταν απειλή, αυτή η απειλή έχει πλέον εξαλειφτεί. Ακόμα και αν η Συρία βρεθεί υπό την ρωσική κυριαρχία-επιρροή, μετά το τέλος της σύρραξης, δεν θα αποτελεί απειλή για το Ισραήλ.

Σίγουρα, ο εμφύλιος στη Συρία δημιουργεί πρόβλημα στα βόρεια σύνορα του Ισραήλ καθότι φαίνεται να απομακρύνεται κάθε ελπίδα επίλυσης της διαφωνίας με τη Συρία αναφορικά με τα Υψίπεδα του Γκολάν [2], ωστόσο η ανοικοδόμηση της Συρίας μετά το πέρας των εχθροπραξιών θα χρειαστεί χρόνο και χρήμα, οπότε είναι λιγότερο πιθανό η Συρία να στραφεί επιθετικά προς το Ισραήλ και την στρατιωτική επίλυση της διαφωνίας που υπάρχει γύρω από τα Υψίπεδα.

Έτσι και αλλιώς το Ισραήλ φαίνεται να προσπαθεί να επιλύει de facto το ζήτημα του Γκολάν μέσα από τον εποικισμό της περιοχής [3] έπειτα την πρόσφατη ανακάλυψη κοιτασμάτων πετρελαίου στην περιοχή [4].

Μεγάλος νικητής στον εμφύλιο της Συρίας είναι και η Ρωσία. Από τις παραδοσιακές «Μεγάλες Δυνάμεις» η Ρωσία είναι η μόνη κερδισμένη στην περίπτωση της Συρίας. Η στρατιωτική παρουσία στη Μεσόγειο και η άμεση εμπλοκή της Ρωσία στον συριακό εμφύλιο ,τόσο με τον βομβαρδισμό των θέσεων της αντιπολίτευσης στο καθεστώς Assad, τον βομβαρδισμό θέσεων της Daesh [5] καθώς και την αποστολή στρατιωτικού εξοπλισμού[6] δείχνουν πως αυτή τη φορά η Ρωσία θα είναι μέρος των αποφάσεων για την επόμενη μέρα στη Συρία.

Η Ρωσία, μαθαίνοντας από το λάθος της μη εμπλοκής στη Λιβύη το 2011, ξέρει πως μόνο αν εμπλακεί ενεργά στη Συρία θα έχει λόγο στις αποφάσεις που θα ληφθούν για την επόμενη μέρα στη Συρία. Αυτό σε συνδυασμό με την στρατιωτική βάση που διατηρεί στην Ταρτό μας δείχνουν ότι το πιθανότερο είναι πως μετά το πέρας του εμφυλίου η Συρία θα γίνει ένα κράτος το οποίο θα βρίσκεται πλήρως υπό ρωσική επιρροή.

Το ΝΑΤΟ και οι Η.Π.Α. αν θέλουν να αποτρέψουν τα χειρότερα θα επιτρέψουν τη Ρωσική επιρροή στη Συρία και θα στραφούν όλοι μαζί στην πραγματική απειλή που υπάρχει στη Μέση Ανατολή και την ευρύτερη περιοχή: την οργάνωση που αυτοαποκαλείται «Ισλαμικό Κράτος» (Daesh/ISIL) και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας.

Ένας από τους σημαντικούς νικητές είναι το Ιράν. Το καθεστώς Assad αποτελεί σύμμαχο του Ιράν. Όσο ο Assad βρίσκεται στην εξουσία το Ιράν βγαίνει κερδισμένο καθότι η επιρροή που ασκεί στην περιοχή δεν περιορίζεται στην Hezbollah του Λιβάνου. Επιπρόσθετα, η συμφωνία τον περασμένο Ιούλιο του Ιράν και των P5+1 (Γερμανία, Μεγαλη Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία, Η.Π.Α, Κίνα) αναφορικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν [6] αφαιρεί την πίεση του ασκούνταν στο Ιράν αναφορικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα, άρει τις διεθνείς κυρώσεις και επιτρέπει στο Ιράν να επανέλθει σταδιακά στο διεθνές προσκήνιο μακριά από την απομόνωση των διεθνών κυρώσεων.

Η Δύση με την απόφασή της να υπάρξει συμφωνία ως προς το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν θέλει να επικεντρωθεί στην οικοδόμηση σχέσεων που θα βασίζονται όχι μόνο στα χρήματα άλλα και στην ασφάλεια και τις διακρατικές σχέσεις. Παράλληλα, η κινήσεις του Ιράν για μείωση της στρατιωτικής εμπλοκής του στη Συρία [7] μπορεί να ειδωθεί τόσο ως κίνηση καλής θελήσεως προς τη Δύση μετά τη συμφωνία για το πυρηνικό του πρόγραμμα, όσο και υπό το πρίσμα πως η Τεχεράνη έχει πλέον την απαραίτητη αυτοπεποίθηση να ασκήσει πολιτική στη Συρία χωρίς να έχει μεγάλη στρατιωτική ανάμειξη.[8]

Οι μεγάλοι νικητές του εμφυλίου στη Συρία είναι οι Κούρδοι. Οι Κούρδοι της Συρίας και γενικά της Μέσης Ανατολής εμφανίζονται να είναι οι πραγματικά ωφελημένοι από τις εξελίξεις στον εμφύλιο στη Συρία και την μάχη κατά της Daesh. Έχει γραφτεί πολλές φορές πως οι Κούρδοι αποτελούν το μόνο έθνος χωρίς δικό τους ανεξάρτητό και ενιαίο κράτος.

Στο Ιράκ, οι Κούρδοι μέσα από την Κουρδική Περιφερειακή Κυβέρνηση (KRG) έχουν μια αυτόνομη περιοχή. Μάλιστα ήδη από τον Ιούλιο υπάρχει επίσημη συζήτηση για την διεξαγωγή δημοψηφίσματος με τη σύμφωνη γνώμη της κεντρικής κυβέρνησης του Ιράκ το οποίο θα έχει σαν διακύβευμα την πλήρη ανεξαρτησία της KRG από τη Βαγδάτη. Οι αυτόνομες κουρδικές οντότητες στη Βόρεια Συρία (Afrin, Kobani, Rojava και Cizire) γίνονται όλο και πιο δυνατές [9] με την επίσημη ένωση και δημιουργία συριακού κουρδικού κράτους να μην είναι μακριά.

Ίσως οι συνθήκες να είναι κατάλληλες και στην Τουρκία, αν όχι για τη δημιουργία ημιαυτόνομης περιοχής, τότε σίγουρα για τη συνταγματική παραχώρηση περισσότερων δικαιωμάτων στους Κούρδους της χώρας.

Οι συγκρούσεις μεταξύ των Κουρδών της Τουρκίας αποτελούν όμως πρόσκομμα στην όποια προσπάθεια γίνεται στην Τουρκία. Από την άλλη, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως το Δημοκρατικό Κόμμα της Συρίας-- (Democratic Union Party- PYD) είναι παρακλάδι του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν ΡΚΚ και αυτό ίσως, μεσοπρόθεσμα, να μην είναι καλό τόσο για τους Κούρδους της Συρίας και της Τουρκίας όσο και για της άλλες εθνότητες της περιοχής όπως οι Τουρκμάνοι, οι Άραβες τους οποίους το ΡΚΚ σίγουρα θα προσπαθήσει να εξοντώσει αν η δύναμή του, μέσα από το PYD, στην περιοχή αυξηθεί.

Σε κάθε περίπτωση, οι κουρδικές δυνάμεις στην περιοχή είναι οι μόνες αξιόπιστες δυνάμεις που μπορούν να βοηθήσουν στον πόλεμο κατά της Deash. Όπως έχει ειπωθεί και στο παρελθόν, τα ανταλλάγματα που θα πάρουν αυτή τη φορά οι Κούρδοι ίσως να μην είναι μόνο οικονομικά. Ίσως αυτή τη φορά να μιλάμε για τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου Κουρδιστάν στα εδάφη της KRG και της Βόρειας Συρίας το οποίο θα στηρίζεται από τις μεγάλες δυνάμεις που δρουν στην περιοχή.

Περνώντας τώρα στην πλευρά των ηττημένων εδώ μπορούμε να διακρίνουμε τρεις χαμένους στην υπόθεση της Συρίας: την Τουρκία, τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ και τον μουσουλμανικό κόσμο

Πρώτη ηττημένη είναι η Τουρκία. Η Τουρκία έχει χάσει όση ήπια ισχύ (soft power) διέθετε στη Μέση Ανατολή. Πριν την έναρξη της κρίσης στη Συρία, η Τουρκία και το καθεστώς Assad ήταν οι καλύτεροι εμπορικοί εταίροι στην περιοχή και τώρα η Συρία αποτελεί τον εχθρό νούμερο ένα για την Τουρκία στην περιοχή.

Η επιδίωξη της Τουρκίας να σύρει τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ σε χερσαίες επιχειρήσεις στη Συρία για την ικανοποίηση των δικών της φιλοδοξιών, την οδήγησαν να συνεργαστεί και με την Daesh με αποτέλεσμα να προκαλεί προβλήματα στην ίδια τη συμμαχία αναφορικά με την στάση που τηρεί.

Την ίδια στιγμή η Τουρκία έχασε και το Ιράν, υπό το πρίσμα ότι η Τουρκία δεν λειτουργεί, ήδη από το 2013, ως διαμεσολαβητής του Ιράν με τη Δύση και ότι το άνοιγμα των αγορών του Ιράν θα ζημιώσει την Τουρκία η οποία σε σχέση με το Ιράν έχει μια κορεσμένη οικονομία.

Ενώ η πρόσφατη στάση που έχει υιοθετήσει απέναντι στη Ρωσία μετά την κατάρριψη του SU-24 δείχνουν πως δημιουργεί ακόμα περισσότερους εχθρούς στη περιοχή παρά συμμάχους. Αν υπολογίσουμε ότι οι σχέσεις της Τουρκίας είναι τεταμένες και με την Αίγυπτο και με το Ιράκ τότε καταλαβαίνουμε πως η κατάσταση αυτή θα επηρεάσει και την οικονομία της χώρας.

Μιας και αναφερόμαστε στην Τουρκία πρέπει να πούμε πως ο Ahmet Davutoğlu και ο Recep Erdoğan ανήκουν και αυτοί στους χαμένους στην υπόθεση της Συρίας. Ο πρώτος καθότι η διακηρυγμένη πολιτική του περί «μηδενικών προβλημάτων με του γείτονες», τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχτεί σε πολιτική των πολλών προβλημάτων με τους γείτονες καθότι βλέπουμε πως όταν δόθηκε η ευκαιρία να χρησιμοποιήσει στρατιωτική δύναμη το έπραξε χωρίς να σκεφτεί τις επιπτώσεις και χωρίς να προσπαθήσει να επιλύσει τα ζητήματα με άλλο τρόπο.

Ο δεύτερος γιατί η κοντόφθαλμη πολίτικη που ακολούθησε στο θέμα της Συρίας, τόσο γιατί ήθελε να αποτρέψει τη δημιουργία κουρδικής ζώνης επιρροής στα σύνορα της Τουρκίας με τη Συρία, όσο και γιατί επιθυμούσε την πτώση του καθεστώτος Assad με κάθε κόστος, τον οδήγησε στην ανάπτυξη δεσμών με διάφορες μουσουλμανικές ομάδες, ανάμεσά τους και η Daesh, για να προκαλέσει την πτώση του καθεστώς Assad και να οδηγήσει στη μείωση της σιιτικής επιρροή στη Συρία. [10]

Ίσως ο Τούρκος Πρόεδρος να οραματίζεται έναν ενωμένο μουσουλμανικό κόσμο όπου ο ίδιος θα λειτουργεί ως πραγματικός Σουλτάνος, αλλά το μόνο που καταφέρνει μέχρι στιγμής είναι να συνδέει το όνομά του όλο και περισσότερο με την Daesh ακόμα και αν αποδειχτεί ότι κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει.

Οι επόμενοι ηττημένοι είναι οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ. Δεν είναι άτοπο να υποστηρίξουμε πως οι ΗΠΑ και η Δύση εν γένει έχει χάσει τη Συρία όπου επικρατεί η Ρωσία και το Ιράν. Αν συνυπολογίσουμε ότι και η Τουρκία δεν ακολουθεί ξεκάθαρη πολιτική αναφορικά με τη Συρία καθότι προωθεί δικιά της agenda τότε και οι σχέσεις των ΗΠΑ με την Τουρκία τίθενται εν αμφιβόλω .

Η «Αραβική Άνοιξη», που εξελίσσεται σε μουσουλμανικό χειμώνα, είναι αποτέλεσμα της πολιτικής που ακολουθούν οι ΗΠΑ από το 2009 και εξής, ενώ το ανεξέλεγκτο χάος που επικρατεί στη Μέση Ανατολή δεν είναι άτοπο να υποστηρίξουμε πως ξεκίνησε με την επέμβαση των αμερικανο-βρετανικών δυνάμεων στο Ιράκ το 2003.

Η φύση και η πολιτική μισούν το κενό και έτσι το κενό εξουσίας που αφήνει η απόσυρση των αμερικανικών στρατευμάτων από το Ιράκ θα καλυφθεί με τον όποιο τρόπο. Αξίζει να δούμε αν οι ΗΠΑ έμαθαν από τα προγενέστερα λάθη τους και αν πράγματι επιθυμούν μια βιώσιμη λύση στη Συρία.

Ουσιαστική επίλυση του ζητήματος της Συρίας θα επέλθει μόνο εφόσον η Ρωσία εμπλέκεται στη μετά Assad εποχή. Αν η τελική συμφωνία για τη Συρία δεν περιλαμβάνει τη Ρωσία, ένας Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος ίσως να μην απέχει από την πραγματικότητα όσο τραβηγμένο κι αν ακούγεται το σενάριο αυτό.

Ο τρίτος ηττημένος ίσως να είναι και αυτός που χάνει περισσότερα: Η εσφαλμένη εικόνα που περνά προς τα έξω είναι ότι ο μουσουλμανικός κόσμος αποτελεί μόνο πηγή δημιουργίας τρομοκρατών και μια απειλή για την παγκόσμια ειρήνη. Στην περίπτωση της Συρίας βλέπουμε για ακόμα μια φορά τον Huntington να διαψεύδεται καθότι δεν μιλάμε για σύγκρουση πολιτισμών, αλλά για ενδο-ισλαμική σύγκρουση.

Παράλληλα, οι μουσουλμανικές ελίτ δεν επικεντρώνουν την συζήτηση τους στην καταπολέμηση των φαινομένων που θεωρητικά οδήγησαν στην «αραβική άνοιξη», όπως για παράδειγμα η φτώχεια, ο αναφαλβιστισμός, η έλλειψη διαλόγου μεταξύ αρχής και αρχόμενου, αλλά αντ΄ αυτού επικεντρώνονται στο πως θα επωφεληθούν περισσότερο από την παρούσα κατάσταση και πολλές φορές συμμαχούν με τη Δύση για την πτώση ενός καθεστώτος το οποίο ήταν σταθερό και αποδεκτό και από το μουσουλμανικό κόσμο μέχρι την έναρξη της κρίσης τον Μάρτιο του 2011.

Όπως ειπώθηκε και στην αρχή δεν πρόκειται για μια εξαντλητική παρουσίαση των νικητών και των ηττημένων στη Συρία. Πρόκειται για μια αποτίμηση των πεπραγμένων των σημαντικότερων δρώντων στη Συρία από την έναρξη της κρίσης. Ίσως τα δεδομένα αυτά να αλλάξουν από τη μία στιγμή στην άλλη καθότι η διεθνής πολιτική όσο ανάλογα γεγονότα και να έχει άλλο τόσο απρόβλεπτη είναι.

Μια βεβαιότητα υπάρχει μόνο: οριστική λύση στο ζήτημα της Συρίας χωρίς την εμπλοκή της Ρωσίας δεν θα υπάρξει. Ακόμα και αν η Συρία οδηγηθεί στην τριχοτόμηση με τη δημιουργία ενός κουρδικού κράτους – ανεξάρτητα με το αν θα συνενωθεί με το κουρδικό κράτος στο Ιράκ-, τη δημιουργία ενός Σονιτικού κράτους – το οποίο μπορεί να ελέγχει και η Daesh αν δεν καταφέρουν να την περιορίσουν- και τη δημιουργία ενός κράτους Αλαουϊτών στα παράλια της Συρίας, το σχέδιο αυτό θα πρέπει να φέρει την έγκριση της Ρωσίας.

 


Υποσημειώσεις
1. Russia Today. (2015).Vienna talks: New elections to be held in Syria within 18 months[Online] 14 Νοεμβρίου 2015. Διαθέσιμο στο: https://www.rt.com/news/322087-vienna-syria-elections-timeframe/

2. Τα υψίπεδα του Γκολάν αποτελούν πεδίο σύγκρουσης για το Ισραήλ και τη Συρία πολλές δεκαετίες. Το 1944 όταν έληξε η γαλλική εντολή στην περιοχή της Μέσης Ανατολής τα Υψίπεδα έγιναν και επίσημα μέρος της Συρίας. Το 1967 στον πόλεμο των Έξι Ημερών το Ισραήλ κινήθηκε κατά των δυνάμεων της Συρίας στην περιοχή και κατέλαβε πλήρως τα υψίπεδα. Έξι χρόνια μετά στον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, η Συρία ανακατάλαβε την περιοχή. Μετά το τέλος του πολέμου η Συρία υπέγραψε συνθήκη αποχώρησης από την περιοχή αφήνοντας την πλήρως στο Ισραήλ. Ωστόσο από το 1981 όταν και το Ισραήλ προσάρτησε τα Υψίπεδα, οι δύο χώρες βρίσκονται σε νέα διαμάχη για την περιοχή.

[3] Mint Press. (2015). Israel Takes Advantage Of Syrian Civil War To Expand Illegal Golan Heights Settlements [Online] 13 Οκτωβρίου 2015. Διαθέσιμο στο: http://www.mintpressnews.com/israel-takes-advantage-of-syrian-civil-war-... ημερομηνία πρόσβασης: 15-10-2015.

[4] Μάριος Ανέστης Καιτάζης. (2015). Κέντρο Ανατολικών Σπουδών, Κοίτασμα πετρελαίου στα υψώματα Golan. [Online] Διαθέσιμο στο: http://www.kans.gr/%CE%BA%CE%BF%CE%AF%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%BC%CE%B1-%CF%... ημερομηνία πρόσβασης: 10-12-15.

[5] BBC News(2015). Syria crisis: Massive Russian air strikes on 'IS targets'
[Online]20Νοεμβρίου 2015, διαθέσιμο στο: http://www.bbc.com/news/world-europe-34882503, ημερομηνία πρόσβασης: 20-11-2015.

[6]Islamic Republic News Agency.(2015). EU officially announces October 18 adoption day of JCPOA [Online] 18 Οκτωβρίου 2015, διαθέσιμο στο: http://www.irna.ir/en/News/81804426/, ημερομηνία πρόσβασης: 18-10-2015

[7] Κέντρο Γεωπολιτικών Αναλύσεων. (2015).Tehran's Damascene moment? [Online] 14 Δεκεμβρίου 2015. http://icmu.nyc.gr/%20Tehran%27s-Damascene-moment%3F , ημερομηνία πρόσβασης: 15-12-2015.


[8] ibid

[9] Ινφογνώμων Πολιτικά. (2015). Στρατηγικής σημασία νίκη των Κούρδων - Πιο κοντά στην έξοδο στη Μεσόγειο. [Onine] 15 Ιουνίου 2015. Διαθέσιμο στο: http://infognomonpolitics.blogspot.gr/2015/06/blog-post_606.html, ημερομηνία πρόσβασης: 15-6-2015.

[10] Burak Bekdil.(2015). The Middle East Forum , Turkey's Double Game with ISI. [Online]Καλοκαίρι 2015.Διαθέσιμο στο: http://www.meforum.org/5317/turkey-isis, ημερομηνία πρόσβασης: 14-08-2015.