Η γεωπολιτική της Οικουμενικής Συνόδου της Κρήτης


Της Ειρήνη Χριστοδουλάκη, Ερευνήτριας Κέντρου Ανατολικών Σπουδών

Χρειάστηκαν περισσότερα από χίλια χρόνια ώστε Ορθόδοξες Εκκλησίες από όλον τον κόσμο να συναντηθούν ξανά σε μια Αγία και Μεγάλη Οικουμενική Σύνοδο. Η «ορθοδοξία κατέρχεται στη Μεσόγειο» και στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης στο Κολυμπάρι Χανίων για να συζητήσει μεταξύ άλλων ζητήματα όπως ο γάμος, η νηστεία, η ενωμένη εκπροσώπηση σε Επισκοπές σε άλλες χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αυστραλία.

Τον Ιανουάριο του 2016 στη Γενεύη 14 εκκλησίες που εκπροσωπούν περίπου 250 εκατομμύρια πιστούς είχαν συμφωνήσει να συμμετάσχουν στις εργασίες της Συνόδου που ξεκινά στην Κρήτη. Η προηγούμενη μεγάλη συνάντηση των Ορθοδόξων ήταν εκείνη το 1054, όταν ο Χριστιανισμός χωρίστηκε μεταξύ Καθολικής και Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο λεγόμενο «μεγάλο σχίσμα». Ενδεικτικό είναι πως η σύνοδος Ορθοδόξων Εκκλησιών προσπαθεί από τον Σεπτέμβριο το 1961 να λάβει χώρα μια Οικουμενική Σύνοδος τέτοιου μεγέθους. Ενώ η πρώτη Προσυνοδική Πανορθόδοξος Διάσκεψη συνεκλήθη στη Γενεύη το 1976, ώστε να ξεκινήσουν οι διαδικασίες προετοιμασίας της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου. Τονίζεται για ακόμα μια φορά πως η απόφαση του Ιανουαρίου 2016 για την σύγκληση της Συνόδου ήταν ομόφωνη, ενώ επιλύθηκε και το ζήτημα της τοποθεσίας διεξαγωγής της Συνόδου όταν, κατόπιν προτάσεως του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, επιλέγει η Κρήτη και η Ορθόδοξος Ακαδημία στο Κολυμπάρι Χανίων.

Ωστόσο, πριν ακόμη ξεκινήσει η Οικουμενική Σύνοδος έχει αμαυρωθεί από διάφορες αντιπαραθέσεις που ερίζουν μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Ο αγώνας για άσκηση επιρροής των μεγάλων επί των μικρότερων εκκλησιών είναι υπαρκτός εδώ και αιώνες, ενώ έχει ενταθεί τις τελευταίες δεκαετίες, άλλοτε παρασκηνιακά και άλλοτε σε πρώτο πλάνο. Οι παρατηρητές μιλούν για έναν πόλεμο, κυρίως, ανάμεσα στις «φιλελεύθερες» (Κωνσταντινούπολη) και τις «αντιφιλελεύθερες» (Μόσχα) τάσεις, για μια διαμάχη που έχει αναθερμανθεί λόγω της πολιτικής διαμάχης της Ρωσίας με την Τουρκία και της Δύσης με τη Ρωσία λόγω της ουκρανικής κρίσης.
Μάλιστα, λίγες μέρες πριν την επίσημη έναρξη των εργασιών της Συνόδου η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία που αντιπροσωπεύει περίπου 130 εκατομμύρια πιστούς, περίπου το ήμισυ της παγκόσμιας Ορθοδοξίας, ανακοίνωσε ότι δεν θα συμμετάσχει. Ο Πατριάρχης Κύριλλος, στην επιστολή που απέστειλε προς τους εκπροσώπους των άλλων Εκκλησιών ανέφερε πως η Ρωσική Εκκλησία δεν μπορεί να συμμετάσχει στη Σύνοδο λόγω της μη συμμετοχής αδελφών προς εκείνη εκκλησιών και πως ελπίζει η σύναξη στη Κρήτη να είναι «ένα σημαντικό βήμα ώστε να ξεπεραστούν οι παρούσες διαφορές, ώστε στο μέλλον να πραγματοποιηθεί μια Αγία και Μεγάλη Οικουμενική Σύνοδος».
Οι Εκκλησίες στις οποίες αναφέρεται στην επιστολή του ο Πατριάρχης Κύριλλός είναι αυτές της Βουλγαρίας, της Γεωργίας, της Σερβίας που όμως μετέχει κανονικά στη Σύνοδο, καθώς και το Πατριαρχείο Αντιόχειας
Αρχικά η Εκκλησίες της Γεωργίας, της Σερβίας καθώς και της Ελλάδας εξέφρασαν την επιθυμία τους να τροποποιηθεί το προσχέδιο του ψηφίσματος της Συνόδου καθώς και η διαδικασία της. Ωστόσο, η πρώτη δήλωση που δυναμίτισε την ομαλή ροή των διαδικασιών της Συνόδου ήταν εκείνη της Εκκλησίας της Βουλγαρίας, η οποία την 1η Ιουνίου ανακοίνωσε πως επιθυμεί την αναβολή των εργασιών της Συνόδου λέγοντας πως η αντιπροσωπεία της δεν πρόκειται να μεταβεί στην Κρήτη. Από πολλούς απόφαση της Βουλγαρίας να μην μεταβεί στην Κρήτη, λόγω διαφορών με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, θεωρείται πως είναι έργο της Μόσχας
Της ανακοίνωσης της Εκκλησίας της Βουλγαρίας ακολούθησε ανακοίνωση της Συνόδου της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας η οποία πρότεινε στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο να πραγματοποιήσει μια έκτακτη Πανορθόδοξη Σύναξη πριν την Οικουμενική Σύνοδο της Κρήτης το αργότερο έως τις 10 Ιουνίου για την επίλυση των αντιφάσεων στα κείμενα. Σημειώνεται ξανά, πως όλα τα κείμενα, εκτός του κειμένου που αφορά τον γάμο και τα κωλύματά του, είχαν ομόφωνα εγκριθεί στην σύναξη των Προκαθημένων των Ορθοδόξων Εκκλησιών στη Γενεύη πριν από λίγους μήνες. Στις 12 Ιουνίου, η Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου αποφάσισε να μην συγκαλέσει την έκτακτη αυτή σύναξη ενώ δεν απάντησε και στις αιτιάσεις άλλων Ορθόδοξων Εκκλησιών. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο δήλωσε πως με «έκπληξη και απορία» έλαβε τις θέσεις των αδελφών Ορθόδοξων Εκκλησιών αναφορικά με την Πανορθόδοξη Οικουμενική Σύνοδο και πως «δεν υπάρχει θεσμικό πλαίσιο το οποίο να επιτρέπει την αναθεώρηση της διαδικασίας».
Η Διαμάχη Αντιόχειας - Ιεροσολύμων
Το Πατριαρχείο της Αντιοχείας αποφάσισε, επίσης, να απέχει από τη σύνοδο λόγω της αψιμαχίας που έχει με το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων για την Αρχιεπισκοπή του Κατάρ. Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, τα τελευταία χρόνια έχει αναγείρει μια εκκλησία στο Κατάρ, ενώ προχώρησε στην εκλογή Αρχιεπίσκοπου Κατάρων, με αποτέλεσμα το Πατριαρχείο Αντιόχειας να διακόψει την κοινωνία με τα Ιεροσόλυμα. Αυτό γιατί θεωρεί πως η Εκκλησία του Κατάρ εντάσσεται στη δικιά της δικαιοδοσία. Την 6η Ιουνίου η Σύνοδος της Εκκλησίας της Αντιοχείας, το οποίο έχει την έδρα του σε Συρία και Λίβανο, είπε πως η Οικουμενική Σύνοδος στην Κρήτη θα πρέπει να αναβληθεί αλλιώς η ίδια δεν θα συμμετάσχει. Η Εκκλησία της Αντιόχειας θεωρεί εαυτόν «μάρτυρα» στο πλαίσιο της αραβο-ισλαμικής τρομοκρατίας και πιστεύει οτι δεν έχει λάβει τη δέουσα στήριξη από τους αδελφούς Χριστιανούς τα τελευταία χρόνια λόγω της «Αραβικής Άνοιξης». Η εκκλησία της Αντιόχειας στηρίζει το καθεστώς Άσσαντ τη Συρία και συνακόλουθα έχει κοινά «συμφέροντα» με τη Ρωσία στην περιοχή.
Η Ουκρανική Κρίση
Επιπρόσθετα, άλλες πολιτικές πραγματικότητες δημιουργούν αμφιβολίες σχετικά με τους θρησκευτικούς λόγους αποχής ορισμένων εκκλησιών. Ένα από τα ζητήματα αυτά είναι η καταδίκη του πολέμου στην Κριμαία από το Συμβούλιο των Ορθοδόξων Εκκλησιών, τη στιγμή που η Ρωσική εκκλησία έχει αναγνωρίσει την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία. Ταυτόχρονα, ο Ρώσος Πατριάρχης Κύριλλος έχει επίσης χαρακτηρίσει την επέμβαση της Ρωσίας στη Συρία υπέρ του Άσσαντ τον Σεπτέμβριο του 2015 ως «αμυντικό πόλεμο» για την προστασία της Ρωσίας από την τρομοκρατία. Απότοκο της προσάρτησης της Κριμαίας το 2014 από τη Ρωσία είναι και το ζήτημα που έχει ανακύψει στην Ουκρανία αναφορικά με το αυτόνομο της εκεί εκκλησίας. Το Πατριαρχείο Κιέβου θεωρεί ότι θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για την ίδρυση μιας αυτόνομης ενωμένης Εκκλησίας, ενώ την ίδια στιγμή βρίσκεται σε διαμάχη με τη Ρωσία αναφορικά με την κυριαρχία στην πρώην σοβιετική δημοκρατία. Από την πλευρά του το Πατριαρχείο Μόσχας εγείρει αξιώσεις για συγκεκριμένα μοναστήρια και εκκλησιαστικές κοινότητες της Ουκρανίας. Μάλιστα, πρόσφατα, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Πέτρο Ποροσένκο ζήτησε την αναγνώριση του Πατριαρχείου Κιέβου από την Κωνσταντινούπολη.
Το τρίγωνο Φανάρι – Αμερική - Ρωσία
Στην πραγματικότητα, η Ορθόδοξη Εκκλησία αποτελείται από εθνικές εκκλησίες όπως εκείνες της Ρωσία, της Ελλάδας, της Βουλγαρίας, της Ρουμανίας, της Σερβία, της Συρίας, της Αιγύπτου και άλλες, πράγμα λογικό αν αναλογιστούμε ότι οι περισσότερες από αυτές τις χώρες ήταν εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και άρα η κήρυξη του αυτοκέφαλου της εκκλησίας τους ήταν πράξη συνυφασμένη με την απελευθέρωση από τον οθωμανικό ζυγό. Ωστόσο, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος με έδρα το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολής είναι ο πνευματικός ηγέτης όλων των Ορθοδόξων και θεωρείται «πρώτος μεταξύ ίσων».
Ωστόσο, βασιζόμενη στους αριθμούς αλλά και λόγω της πολιτικής πραγματικότητας η Εκκλησία της Ρωσίας εδώ και αιώνες προσπαθεί να αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία αυτή. Ξεκινώντας από το 1774 και την υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή η Ρωσία θεωρεί πως έχει την υποχρέωση να προστατεύει τους χριστιανικούς πληθυσμούς εκεί όπου το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης δεν μπορεί. Ενδεικτικό του ανταγωνισμού που υπάρχει θα μπορούσαν να θεωρηθούν και οι πρόσφατες συναντήσεις των δύο Πατριαρχών με τον Προκαθήμενο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας Πάπα Φραγκίσκο, με εκκλησιαστικούς κύκλους να αναφέρουν πως η Μόσχα έχει επιδοθεί σε έναν «αγώνα ισχύος» καθότι θέλει να γίνει η τρίτη Ρώμη.
Πιο συγκεκριμένα, τον Φεβρουάριο ο Πατριάρχης Κύριλλος συνάντησε στην Αβάνα τον Πάπα Φραγκίσκο, σε μια συνάντηση που έλαβε τεράστια έκταση στα μέσα ενημέρωσης, δυσαρεστώντας μάλιστα μερίδα των Ρώσων πιστών. Αντίστοιχα, τον Απρίλιο Βαρθολομαίος και Φραγκίσκος συναντήθηκαν στη Λέσβο όπου επισκέφτηκαν hotspot προσφύγων και προσευχήθηκαν από κοινού για τους εκατοντάδες πρόσφυγες και μετανάστες που έχουν πνιγεί στα νερά της Μεσογείου. Ακόμα κι αν ο Πατριάρχης Μόσχας υπολογίζει στη βοήθεια της Βουλγαρίας, της Γεωργίας και της Σερβίας, το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει την υποστήριξη των Εκκλησιών της Αλβανίας, της Ελλάδας, της Κύπρου, του Πατριαρχείου της Ιερουσαλήμ, του Πατριαρχείου της Αλεξάνδρειας καθώς και της Αρχιεπισκοπής Αμερικής.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει κοινή πολιτική με την Αρχιεπισκοπή Αμερικής, η οποία διατηρεί άριστες σχέσεις με τον Λευκό Οίκο. Ενδεχομένως, να ήταν ορθότερο να υποστηρίξουμε πως η Αρχιεπισκοπή Αμερικής και μέσω αυτή ο Λευκός Οίκος, στηρίζει το Οικουμενικό Πατριαρχείο σε κάθε βήμα καθότι οι ΗΠΑ δεν θέλουν να δουν τους Ρώσους να υποτιμούν τον ρόλο της Κωνσταντινούπολης και να αναλαμβάνουν την πρωτοκαθεδρία μεταξύ των Ορθοδόξων. Ο Πατριάρχης Κύριλλος θεωρείται έμπιστος του Βλαντιμίρ Πούτιν και υποστηρικτής των ιδεών του για την αποκήρυξη των δυτικών αξιών και των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων, ενώ ενδεικτικό των καλών τους σχέσεων είναι η κοινή επίσκεψη των δυο ανδρών στο Άγιο Όρος στα τέλη Μαΐου. Στα πλαίσια αυτά οι αναλυτές μιλούν για έναν νέο, διαφορετικό, ψυχρό πόλεμο, εκείνον της Ορθοδοξίας. Με πολλούς να εκτιμούν πως η Ρωσία υπονομεύει την Οικουμενική Σύνοδο στην Κρήτη γιατί επιδιώκει η πρώτη ιστορική Σύνοδος με τη συμμετοχή όλων των εκκλησιών να γίνει στη Ρωσία, και όχι στην «ναυαρχίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Μεσόγειο» όπως αποκαλείται συχνά η Κρήτη.

Η σημειολογία της συγκλήσεως της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου μετά από μια χιλιετία είναι μεγάλη. Όλες οι εκκλησίες θα έπρεπε να προσέλθουν σε αυτή όπως ακριβώς συμφώνησαν να κάνουν πριν από λίγους μήνες. Πέρα από το θεολογικό ζήτημα, οι εκκλησίες που δεν μετέχουν στη Σύνοδο είναι υπόλογες στην ιστορία. «Η απόφαση μη προσέλευση στη Σύνοδο βαραίνει τους ίδιος » ανέφερε κατά την άφιξή του στο αεροδρόμιο των Χανίων ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, αφήνοντας αιχμές για την απόφαση του Πατριαρχείου Μόσχας να μη μετέχει στη Σύνοδο, ωστόσο έτεινε χέρι φιλίας λέγοντας πως έχουν ακόμα καιρό οι εκκλησίες αυτές να αλλάξουν στάση και τελικά να μεταβούν στην Σύνοδο.

Σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, όπου επικρατεί χάος και λόγω της αστάθειας που σημειώνεται στη Μέση Ανατολή, αλλά και των αναταραχών που σημειώνονται στην μετα-κομμουνιστική ανατολική Ευρώπη, είναι δύσκολο ο Ορθόδοξος κόσμος να είναι ενωμένος. Ειδικά όταν το «ξανθό γένος» αποφασίζει να ασκήσει διεθνή πολιτική μέσα από την ίδια του την εκκλησία παραβλέποντας αποφάσεις που έχει ήδη συμφωνήσει. Η πρώτη Οικουμενική Σύνοδος μετά από μια χιλιετία θα έπρεπε να αποτελεί σημείο ενότητας ανάμεσα στις αυτόνομες και ημιαυτόνομες τοπικές εκκλησίες και όχι να είναι αφορμή διχασμού. Θα έπρεπε όλοι να προσέλθουν σε αυτή συμφωνώντας πως διαφωνούν σε συγκεκριμένα θέματα. Δεν είναι δυνατόν η διαμάχη της Δύσης με τη Ρωσίας και η – όχι και τόσο- παρασκηνιακή διαμάχη του Πατριαρχείου Μόσχας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο να στερεί την Ορθοδοξία από ένα από τα μεγαλύτερα κατορθώματά της εδώ και 1200 χρόνια: την σύγκληση όλων των προκαθημένων της σε έναν τόπο με σκοπό τη συζήτηση θεμάτων εκσυγχρονισμού της.

Είναι λυπηρό το γεγονός ότι τις τελευταίες εβδομάδες η πορεία προς την Οικουμενική Σύνοδο στο Κολυμπάρι αποτελεί αφορμή για να ενισχυθούν ακόμα περισσότερο οι τάσεις απομονωτισμού που ήδη υπάρχουν στην Ορθόδοξη Εκκλησία, με τις διαμάχες μεταξύ των Πατριαρχείων να καταδεικνύουν για ακόμα μια φορά πως υπάρχει έλλειψη βαθιάς ενότητας μεταξύ της ηγεσίας των Ορθοδόξων Εκκλησιών.


Πηγές
1. Interfax-Religion (2016), Message of Patriarch Kirill to primates and representatives of local Orthodox Churches who have assembled in Crete ,17 Ιουνίου 2016 [Online] Διαθέσιμο στο: http://www.interfax-religion.com/?act=documents&div=258 (ημερ.παρ.: 17-06-2016)
2. Interfax-Religion (2016), Patriarch Kirill calls Russian military operation in Syria "response defensive action" ,7 Ιανουαρίου 2016, [Online] Διαθέσιμο στο: http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=12650 (ημερ.παρ.: 16-06-2016)
3.The Catholic Register (2016), Patriarch urges Orthodox leaders to attend Holy Council, 17 Ιουνίου 2016 [Online] Διαθέσιμο στο: http://www.catholicregister.org/home/international/item/22518-patriarch-... (ημερ.παρ.: 17-06-2016)
4.The Moscow Times (2016) Ukrainian Orthodox Church Seeks to Cut Ties With Russia, 16 Ιουνίου 2016 [Online] Διαθέσιμο στο: http://www.themoscowtimes.com/news/article/ukrainian-orthodox-church-see... (ημερ.παρ.: 16-06-2016)
5.The Sofia Globe (2016) Bulgarian Orthodox Church withdraws from Pan-Orthodox Council in Crete, 1 Ιουνίου 2016, [Online] Διαθέσιμο στο: http://sofiaglobe.com/2016/06/01/bulgarian-orthodox-church-withdraws-fro... (ημερ.παρ.: 17-06-2016)
6.Ελεύθερη Ζώνη, Σε εξέλιξη η βαθιά κρίση Αντιόχειας- Ιεροσολύμων, [Online] Διαθέσιμο στο: http://www.elzoni.gr/html/ent/417/ent.33417.asp (ημερ.προσβ: 16-06-2016)
7.Το ποντίκι (2016) Οικουμενικός Πατριάρχης: Η απόφαση μη προσέλευσης στη Σύνοδο βαραίνει τους ίδιους [Online] 15 Ιουνίου 2016, Διαθέσιμο στο: http://www.topontiki.gr/article/173930/oikoymenikos-patriarhis-i-apofasi... (ημερ.παρ.: 15-06-2016)
8.Χανιώτικα Νέα (2016) Προλογικό στη σύγκληση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδοξίας στην Ορθ. Ακαδημία Κρήτης [Online] 17 Ιουνίου 2016, Διαθέσιμο στο: http://www.haniotika-nea.gr/prologiko-sti-sigklisi-tis-agias-ke-megalis-... (ημερ.παρ.: 17-06-2016)
9. Ιστοσελίδα Αγίας και Μεγάλης Συνόδου, https://www.holycouncil.org/home